gitaar.png

Artikelindex

Psychogeriatrische afdelingen

“Muziektherapie is onmisbaar voor dementerenden. Omdat het hen terug kan brengen bij zichzelf, althans voor even.” (Oliver Sacks, Musicofilia)

Op psychogeriatrische afdelingen verblijven ouderen met cognitieve functiestoornissen, ten gevolgen van aandoeningen als Alzheimerdementie, fronto-temporale dementie, Lewy-Body dementie, of vasculaire dementie. Voor meer informatie over de verschillende vormen van dementie zie www.alzheimer-nederland.nl.
In het beginnend stadium uiten deze ziekten zich in vergeetachtigheid. Met toenemende ernst van deze degeneratieve ziektes hebben ouderen steeds meer hulp nodig bij de zelfzorg, met de taal, met de geheugenfuncties en ook met het gedrag. Er kan agitatie, agressie of ontremming in gedrag optreden.
Over het algemeen kan men stellen dat ouderen met deze ziektes in eerste instantie moeite hebben met oriëntatie in tijd, plaats, persoon en met het kortetermijngeheugen. Het langetermijngeheugen blijft vaak langer in orde. In het laatste stadium zijn mensen volledig op hulp aangewezen. Naast deze degeneratieve ziektes spelen vaak allerlei andere ziektes en beperkingen een rol. 41,6 % van ouderen die in een verpleeghuis verblijven hebben last van sombere stemming of depressie (Amsterdam Groningen Elderly Depression (AGED) oktober 2006).
Vaak speelt rouwverwerking over de ziekte mee en het verlies van zelfstandigheid kan het zelfbeeld zeer kwetsen. Eenzaamheid door het wegvallen van naasten kan ontstaan. Door dementie kunnen eventueel ook persoonlijkheidsveranderingen optreden, wat vaak voor familie en vrienden heel moeilijk te begrijpen is.
Het verlies van de grip op het leven is bedreigend en kan mensen extreem angstig maken, waardoor zij passief worden of verplegend personeel gaan claimen.

Op psychogeriatrische afdelingen verblijven veelal ook jong dementerenden. Door het dementeringsproces op jonge leeftijd, kampen zij met dezelfde cognitieve problemen als ouderen, maar is het verloop van de ziekte vaak sneller en staat de gedrags- en persoonlijkheidsverandering meer centraal. Jong dementerenden verkeren in een andere levensfase, waardoor het aanvaarden van de ziekte in een ander daglicht staat.
Vaak worden mensen bij wie dementie op jonge leeftijd wordt geconstateerd midden uit het leven gehaald. Werk, familie, vrienden en vrije tijd worden bemoeilijkt door gedragsveranderingen of cognitief disfunctioneren, wat vaak ook op onbegrip bij de omgeving stoot.
Voor meer informatie over dementie op jonge leeftijd zie www.alzheimer-nederland.nl

Muziektherapie bij psychogeriatrische cliënten

De beperkingen die ten gevolge van de ziekte kunnen optreden en door muziektherapie in behandeling genomen kunnen worden liggen op drie gebieden. Welke beperkingen optreden, ligt voor een deel aan de precieze beschadiging in de hersenen, maar heeft ook te maken met de persoonlijkheidskenmerken van de cliënt en vaak ook met sociale en omgevingsfactoren.

  1. probleemgedrag
  2. stemmingsproblemen
  3. communicatie

Op gebied van probleemgedrag kan sprake zijn van:

Passiviteit / apathie

Passiviteit kan een uiting zijn van een depressie of een laag zelfbeeld. Vaak ontbreken de mogelijkheden en de energie om met anderen in contact te treden.

Werkvormen die veel worden gebruikt zijn zingen, luisteren en actief ritmespel op ritme-instrumenten. Het contact dat door het muzikale samenspel ontstaat, kan maken dat de oudere zich meer verbonden voelt met zijn omgeving, zijn activiteit weer kan waarderen, waardoor een positiever zelfbeeld kan ontstaan. De oudere wordt gestimuleerd om ook in het dagelijks leven meer initiatief te nemen.

Onrust / dwangmatig handelen

Is een van de bekendste gedragsproblemen die bij dementie kan optreden. Ouderen zijn onrustig en zoeken, wat zich in ononderbroken lopen, vragen naar de weg, roepen, verzameldrang of doelloos repetitief gedrag kan uiten.
De muziektherapeut speelt op deze beperking in, door een veilige rustgevende omgeving aan te bieden. Onderzoek heeft uitgewezen dat het zingen van rustgevende, vertrouwde liederen de onrust duidelijk kan verminderen (HM Ridder 2007). De muziektherapeut onderzoekt en adviseert m.b.t. het doseren van prikkels in de woonomgeving om het probleemgedrag te beïnvloeden.

Agressie

Agressief gedrag kan voortkomen uit cognitieve beperkingen. Het is logisch dat wanneer de oudere de wereld om hem heen niet goed meer kan begrijpen door de cognitieve problemen, boos kan reageren tijdens de algemene dagelijkse levensverrichtingen zoals wassen en kleden (ADL) of in andere dagelijkse situaties. Ook kan het gedrag van andere ouderen met afwijkend gedrag ten gevolge van dementie [bijvoorbeeld verzameldrang of ononderbroken lopen] agressieve reacties bij de cliënt oproepen.
Muziektherapie kan aansluiten bij de gevoelens van wanhoop en woede. Door het aanbieden van muzikale werkvormen waarin de cliënt zich kan uiten, kan deze zijn gevoelens tot uiting brengen. Dat kan zijn het bespelen van een trommel, maar ook het luisteren van energieke muziek.

Op gebied van stemmingsproblemen kan sprake zijn van:

Rouwverwerking en acceptatie van de ziekte

Op hogere leeftijd moet veelvuldig het overlijden van vrienden en familieleden worden verwerkt. Dit kan verdriet oproepen dat met niemand kan worden gedeeld, of dat moeilijk een plaats kan vinden. In sommige gevallen kan er sprake zijn van gestagneerde rouwverwerking. Muziektherapie kan het uiten van de emoties en daarmee het rouwproces weer op gang brengen en kan de oudere begeleiden bij het verwerken van zijn verlies. Ook de achteruitgang van lichamelijke en/of cognitieve mogelijkheden kan een rouwproces veroorzaken of het zelfbeeld aantasten. Door stil te staan bij het verlies en door het ervaren van nieuwe mogelijkheden, kan men tot acceptatie van moeilijkheden komen, waardoor het weer mogelijk kan worden om positiever en actiever naar de toekomst te kijken.

Sombere stemming / depressie

Veel ouderen hebben last van stemmingsproblemen. Deze kunnen voortkomen uit rouwproblematiek (zie boven) of kunnen een psychiatrische oorzaak hebben. Voor de ouderen die vanwege beperkte cognitieve mogelijkheden niet meer in staat zijn om inzichtgevend hun rouwproblematiek te verwerken, is het belangrijk om positieve momenten en momenten van emotionele ontlading aan te bieden. Muziek kan emoties oproepen of uitlokken. Zo is het mogelijk dat door middel van muziek emoties kunnen worden geuit. Door middel van het iso- level principe kan de therapeut aansluiten bij de sombere stemming en deze door geleidelijk aanbieden van vrolijkere muziek ombuigen tot een betere algehele stemming.

Op gebied van communicatie problematiek kan er sprake zijn van:

Eenzaamheid/isolement ten gevolge van beperkingen in de verbale taalvaardigheden

Eenzaamheid kan naast het wegvallen van vrienden en familie ook ontstaan door lichamelijke beperkingen. In eerste instantie valt hierbij te denken aan verminderde mobiliteit. Eenzaamheid en isolement kunnen ook voortkomen uit een depressie. (zie boven)
Het punt wat soms te weinig aandacht krijgt is het feit dat door dementie of CVA het taal- en spraakvermogen aanzienlijk kan afnemen. Woordvindproblemen, zich niet kunnen concentreren op een verhaal, woorden niet goed kunnen begrijpen maken dat de communicatie met de medemens moeilijk is. Hierdoor is de drempel om contact te zoeken zo groot dat de oudere in een isolement terecht kan komen.

Muziektherapie kan de verminderde mogelijkheden in spraak en taal voor een deel opvangen door het aanbieden van muzikale uitingsvormen.
Opvallend is dat veel demente ouderen nog heel goed kunnen zingen, ook al is het praten moeilijk geworden. Dit heeft te maken met de manier waarop muziek wordt opgeslagen in de hersenen. Door samen te zingen, kunnen zij weer verbondenheid voelen en gelijkwaardig deelnemen. Door verschillende emoties in de liederen tot uitdrukking te laten komen, kunnen emoties een uitingsvorm vinden.
Het is ook mogelijk om via het gezamenlijk maken van muziek op instrumenten tot communicatie te komen. Door samen muziek te maken, kunnen gevoelens tot uiting worden gebracht en gedeeld. Energieke, ritmische muziek heeft een andere lading en emotie ten achtergrond dan zachte, melodische muziek.
Het zingen en bespelen van een instrument is een belangrijke manier van uiting geven aan gevoelens en het ervaren van contact, maar ook het luisteren van muziek kan het isolement verbreken. Muziek kan je raken en dit kun je samen delen. Muziek kan je energiek maken en dat kun je samen beleven en delen.
De taak van de muziektherapeut is voornamelijk het aanbieden van werkvormen die op de mogelijkheden in communicatie van de cliënten afgestemd zijn en de onderlinge communicatie bevorderen.